Dilek Ağacı Gelenekleri: Hıdırellez'den Tanabata'ya, Dünyada Ağaca Dilek Asmak
Dilek ağacı, insanların bir dileği akılda tutmak için dallarına kâğıt, bez ya da küçük bir nesne bağladığı gerçek veya sembolik ağaçtır. Anadolu'da türbe yanındaki çaputlu ağaçlarda, Hıdırellez gecesi gül dallarında, Japonya'da Tanabata bambularında, İskoçya'nın clootie kuyularında ve Hong Kong'daki Lam Tsuen ağaçlarında, her yer kendi tarihi ve kendi armağanıyla yaşar.
Dilek ağacı nedir, insanlar neden ağaca bir şey bağlar?
İnsanlar ağaca bir şey bağlar, çünkü ağaç yerinden kıpırdamaz, insandan uzun yaşar ve mevsimle birlikte değişir; bir sözü saklamak için iyi bir emanetçidir. Bağlanan şey çoğu zaman mütevazıdır: bir bez parçası, katlanmış bir not, bir bozuk para. Asıl önemli olan nesne değil, kelimeleri seçmek, belli bir ağaca yürümek ve oraya bir şey bırakmaktır.
Anadolu'da bu âdet genellikle eski Türklerdeki ağaç kültüne bağlanır. İslamiyet öncesinde kutsal sayılan ağaçların yanında dua edilirdi; zamanla bu inanç, bugün tanıdığımız rengârenk dilek ağaçlarına dönüştü. Hint, Jain ve Budist metinlerde de kalpavriksha adında, dilekleri yerine getiren ilahi bir ağaç anlatılır. Yani "dilek dinleyen ağaç" fikri yalnızca bize ait değil; dünyanın pek çok yerinde, birbirinden habersiz biçimde ortaya çıkmış.
Hıdırellez'de dilek nasıl dilenir?
Hıdırellez'de dilek, 5 Mayıs akşamı bir kâğıda yazılır ya da çizilir, sonra bir gül ağacının dalına bağlanır veya dibine bırakılır; inanışa göre Hızır ile İlyas 6 Mayıs sabahı buluştuğunda dilekler duyulur. Bayramın adı da bu iki isimden gelir. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın tanıtımında Hızır ve İlyas, toprağın ve suyun koruyucusu, insanlara yardım eden kutsal kişiler olarak anlatılır.
Gül dalına dilek bağlamak
En bilinen âdet, istenen şeyin resmini çizmektir: ev isteyen küçük bir ev, araba isteyen bir araba, çocuk isteyen bir beşik çizer. Çizim gül dalına bağlanır; bazı yerlerde bereket olsun diye gülün dibine bozuk para gömülür. Bazıları ise dileğini kâğıda değil, toprağa çizer: bahçede ya da Hıdırlık denilen yerde, istenen evin küçük bir maketini taşla, çöple kurar.
Aynı gecenin öteki âdetleri
- Ateşten atlamak: Eski eşyalar ve çalı çırpıyla yakılan Hıdırellez ateşinin üzerinden en az üç kez atlanır, dualar ve maniler söylenir.
- Niyet çekmek: Genç kızlar yüzük, küpe gibi küçük eşyaları su dolu bir kaba koyar, ağzını kapatıp geceyi gül ağacının altında geçirmeye bırakır. Ertesi gün eşyalar tek tek çıkarılırken maniler okunur; çıkan mani, eşyanın sahibinin o yılki kısmetine yorulur.
- Gecenin suyu: O gece suyun şifalı olduğuna inanılır; bazı yerlerde hastalar çimenlere yatırılır, insanlar o suyla yıkanır.
- Yeşile çıkmak: 6 Mayıs'ta kırlara, su kenarlarına gidilir, yemekler yenir, oyunlar oynanır.
UNESCO listesindeki yeri
UNESCO, "Bahar Kutlaması Hıdrellez"i 2017'de İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne aldı. Dosya Türkiye ile Kuzey Makedonya'nın ortak başvurusudur. UNESCO'nun kaydı 6 Mayıs'ı "Bahar Günü, doğanın uyanışı" olarak tanımlar. Bu, Hıdırellez'in yalnızca bir dilek gecesi değil, bütün bir topluluğun baharı karşıladığı gün olduğunu da hatırlatır.
Çaput bağlamak ne demek?
Çaput bağlamak, bir dilek ya da adakla birlikte ağacın dalına renkli bir bez şeridi bağlamaktır; Anadolu'da bu ağaçlar çoğu zaman bir türbenin, yatırın ya da ziyaret yerinin yanında durur. Uzaktan renkleriyle seçilirler. Bazı yörelerde bezin yanına nazar boncuğu da asılır, dibine taş ya da para bırakılır.
Bu ağaçlara gösterilen saygı da geleneğin parçasıdır: birçok köyde dilek ağacı kesilmez, yerinden oynatılmaz, yakılmaz. Dinî açıdan bu âdetlere farklı gözlerle bakılır; burada amacımız bir hüküm vermek değil, insanların yüzyıllardır neyi neden yaptığını anlamak.
Dünyadaki dilek ağacı gelenekleri nelerdir?
Bilinen geleneklerin çoğu hâlâ yaşıyor ve her biri belli bir mevsime ya da güne bağlı. Aşağıdaki tablo hızlı bir özet; ardından en ilginçlerine yakından bakıyoruz.
| Gelenek | Nerede | Ne zaman | Ne asılır, ne bırakılır |
|---|---|---|---|
| Hıdırellez | Türkiye, Kuzey Makedonya, Balkanlar | 5 Mayıs'ı 6 Mayıs'a bağlayan gece | Kâğıda çizilen veya yazılan dilek, gül dalına; bez şerit |
| Dilek ağacı ve çaput | Anadolu'nun her yanı, çoğu zaman türbe yanı | Yıl boyu, çoğu zaman adakla | Renkli bez şeritler, nazar boncuğu |
| Tanabata | Japonya | Çoğu yerde 7 Temmuz; Sendai'de 6-8 Ağustos | Tanzaku denen renkli kâğıt şeritler, bambuya |
| Clootie kuyuları | İskoçya, İrlanda, Cornwall | Yıl boyu; geleneksel olarak 1 Mayıs civarı | Kuyu suyuna batırılıp dala bağlanan bez (cloot) |
| Lam Tsuen dilek ağaçları | Tai Po, Hong Kong | Çin Yeni Yılı | Portakala bağlı dilek kâğıdı; bugün raflara ve plastik ağaca |
| Para ağaçları | Britanya | Yıl boyu | Kabuğa yan yatırılarak çakılan bozuk paralar |
| Yoko Ono, Wish Tree | 1996'dan beri dünyadaki müzeler | Sergi süresince | Beyaz etiketlere yazılan dilekler |
Tanabata nedir, dilekler neye yazılır?
Tanabata, Japonların her yıl yedinci ayın yedinci günü kutladığı Yıldız Bayramı'dır; insanlar dileklerini tanzaku denen ince, renkli kâğıt şeritlere yazıp kesilmiş bambu dallarına asar. Bayram, Vega ve Altair yıldızlarıyla özdeşleştirilen iki sevgili, Orihime ile Hikoboshi'nin yılda bir kez buluşmasını kutlar ve Çin'deki Qixi bayramından Japonya'ya geçmiştir.
Japonya'nın çoğu yerinde 7 Temmuz'da kutlanır; en ünlü festival olan Sendai Tanabata ise eski takvime daha yakın biçimde 6-8 Ağustos'ta yapılır. Dilekler genellikle sade ve somuttur: sınavı geçmek, yazısını güzelleştirmek, büyükannenin sağlığı. Hıdırellez'deki gül dalıyla yan yana koyunca ilginç bir benzerlik çıkıyor: iki gelenekte de dilek kâğıda dökülüyor ve bir bitkiye emanet ediliyor.
Clootie kuyusu nedir?
Clootie kuyusu, çoğunlukla İskoçya, İrlanda ve Cornwall'da bulunan, ziyaretçilerin bir bezi suya batırıp yakındaki ağaca bağladığı kutsal kaynaktır; bizdeki çaput geleneğinin şaşırtıcı derecede yakın bir akrabası. Munlochy'deki kuyuyu yöneten İskoçya Orman İdaresi inancı şöyle özetliyor: bez çürüdükçe hastalığın da geçip gideceği düşünülür.
Bu inanç ancak bez gerçekten çürürse anlamlı. Son yıllarda sentetik kumaş, plastik, hatta ev eşyaları birikince alanın temizlenmesi gerekti. Bugünkü resmî tavsiye, bırakılanın "küçük, uygun ve doğada çözünebilir" olması, en iyisinin saf yün ya da saf pamuk olması.
Lam Tsuen dilek ağacına neden artık dilek atılmıyor?
Lam Tsuen'de dilek atmak, 12 Şubat 2005'te, Çin Yeni Yılı'nın dördüncü gününde, ağırlığa dayanamayan bir dal kırılıp 62 yaşında bir adamla dört yaşında bir çocuğu yaraladığı için yasaklandı. Yıllarca ziyaretçiler dileklerini kâğıda yazıp bir portakala bağlamış ve Tai Po'daki banyan ağacına fırlatmıştı; kâğıt dala takılırsa dileğin kabul olacağına inanılıyordu.
Kazadan sonra ağaç tedavi edildi ve dinlenmeye bırakıldı. Dilekler artık yaşlı ağacın yanındaki ahşap raflara asılıyor; 2009'un sonundan beri ise yalnızca plastik portakalların atılabildiği plastik bir ağaç da var. Gelenek ağaçtan büyük gelmiş, insanlar da ağacı kaybetmek yerine geleneği değiştirmiş.
Yoko Ono'nun Dilek Ağacı nedir?
Yoko Ono'nun Wish Tree (Dilek Ağacı) çalışması, 1996'dan beri süren ve müze ziyaretçilerini dileklerini bir etikete yazıp ağaca bağlamaya davet eden bir sanat eseridir.
"Bir dilek tut. Bir kâğıda yaz. Katla ve bir Dilek Ağacı'nın dalına bağla." Yoko Ono, Wish Piece (1996)
Ono dilekleri okumadığını söylüyor. Toplanan dilekler İzlanda'daki Viðey Adası'nda bulunan Imagine Peace Tower'a gönderiliyor; kulenin dibine bugüne kadar bir milyondan fazla dilek gömülmüş. Kısacası en eski biçim: kişi başına bir dilek, katlanmış ve kimseye gösterilmemiş.
Ağaca zarar vermeden dilek nasıl asılır?
Dileği, kendi kendine düşüp gidebileceği şekilde asın: doğal lif, gevşek düğüm, kabuğa batan hiçbir şey yok, yalnızca sağlam dallar. Yukarıdaki geleneklerin hepsi bunu, çoğu zaman bedel ödeyerek öğrendi.
- Pamuk, yün, keten ya da düz kâğıt kullanın. Naylon kurdele, polyester, plastik etiket ve lamine kâğıttan kaçının.
- Dala gevşek bağlayın; gövdeye asla sıkı sarmayın. Sıkı bir bağ, büyüyen dalı birkaç mevsimde boğabilir.
- Canlı kabuğa çivi, zımba, iğne ya da para çakmayın.
- Olgun ve sağlam dalları seçin, bağladığınız şey küçük ve hafif olsun.
- Türbe, mezarlık ya da özel bahçede bir şey bağlamadan önce sorun, tabelalara uyun.
- Hıdırellez'i evde kutluyorsanız saksıdaki gül ya da bir vazodaki kesme dal da yeterli; Tanabata'da bambu da zaten kesilip kullanılıyor.
Evde ya da telefonda dilek ağacı tutulur mu?
Evet, birçok kişi küçük ve kişisel bir dilek ağacı tutuyor: bir kavanozdaki dal, balkondaki gül, ya da katlanmış dileklerle dolu bir defter sayfası. Eski geleneklerden geriye kalması gereken, hareketin kendisi: dileği yazmak, kapatmak, her gün önünden geçtiğiniz bir yere koymak ve ara ara ona dönmek.
Dijital bir karşılık arıyorsanız, Treeora tam da bu hareketin üzerine kurulu. Bir masada dileğinizi elle yazıyor, kendi mühür mumunuzla kapatıyor ve pencereden görünen bir ağaca asıyorsunuz. Ağaç olarak gül, meşe, nar, kiraz ya da zeytin seçebiliyorsunuz; gül, Hıdırellez'i bilenlere sessiz bir selam. Ağaç mevsimlerle değişiyor ve bir dileği gerçekleşti diye işaretlediğinizde çiçek açıyor. Treeora bir düşünme ve niyet belirleme aracı; bir sonuç vaat etmiyor.
Dileği nasıl yazacağınızı merak ediyorsanız yazarak manifest yapmak üzerine rehberimize bakabilirsiniz. Resimle düşünmeyi seviyorsanız, gerçekten bakacağınız bir 2027 vision board hazırlama rehberi aynı fikri bir panoya taşıyor.
Kaynaklar
- UNESCO (2017). Spring celebration, Hıdrellez. Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesi
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü. Spring Celebration, Hıdrellez (2017)
- Habertürk. Asırlardır kutlanan renkli buluşma: Hıdırellez
- Wikipedia. Hıdırellez
- Tapan, M. (2019). Superstitions busted: Wishing trees. Daily Sabah
- Wikipedia. Tanabata
- Forestry and Land Scotland. Munlochy Clootie Well
- Wikipedia. Clootie well
- Wikipedia. Lam Tsuen wishing trees
- Wikipedia. Wish Tree (Yoko Ono art series)
- Houlbrook, C. (2016). 'Because other people have done it': Coin-trees and the aesthetics of imitation. University of Hertfordshire